DNI
GODZ
MIN
SEK

Artykuły

Ryga



Ryga - stolica Łotwy, miasto nad Dźwiną w pobliżu ujścia do Bałtyku w, jak łatwo można się domyślić, Zatoce Ryskiej. Wpisana na listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego UNESCO. Jedno z największych w Europie skupisk architektury secesyjnej. Liczba mieszkańców: miasto 695 tys.
Miasto założone w początkach XIII w. szybko stało się jednym z najważniejszych portów bałtyckich. Od 1255 Ryga była siedzibą katolickiej archidiecezji Prus, Inflant i Estonii.
Od połowy XIV wieku Ryga wchodziła w skład państwa krzyżackiego, od połowy XVI wieku należała do Polski a w roku 1621 przeszła we władanie szwedzkie. W roku 1710 przypadła Rosji, w której w roku 1796 została stolicą guberni inflanckiej.
W latach od 1919 do 1940 Ryga była stolicą niepodległej Łotwy. 18 marca 1921 podpisano tu traktat pokojowy między Polską a Rosją. W roku 1940 wcielona do ZSRR, przeszła w ręce Niemców w czerwcu 1941 r. w początkowej fazie operacji Barbarossa. Odbita przez Armię Czerwoną w październiku 1944 ponownie, wraz z całą Łotwą, wcielona do Związku Radzieckiego. Od roku 1991 ponownie została stolicą niepodległego państwa łotewskiego.

Podobnie pogmatwaną i bogatą historię mają i inne wielkie nadbałtyckie miasta portowe, ale Ryga jest wyjątkowa ze względu na wielkość produkcji swoich mennic. Po boratynkach, to właśnie szelągi ryskie są najczęściej znajdowanymi drobnymi monetkami XVII wieku. Zanim doszło do ich emisji, w Rydze bito wiele, wiele innych monet.

Rygę założył w roku 1201 biskup inflancki Albert von Apeldern. Rok później założył zakon Rycerzy Chrystusowych bardziej znany pod nazwą Zakonu Kawalerów Mieczowych. Początki mennictwa ryskiego, to czasy biskupa Alberta właśnie, ale wtedy jeszcze Ryga nie biła własnej monety. Biskupi przywilej pozwalał natomiast kupcom gotlandzkim bić w mieście monety na wzór i stopę Gotlandii. Pierwsze ryskie monety, ze stemplem arcybiskupstwa wyemitowano około roku 1225. Były to brakteaty przedstawiające popiersie biskupa z krzyżem w jednej ręce i pastorałem w drugiej. Podobne denary brakteatowe bito w mieście przez prawie 100 lat, po czym nastąpiła półwieczna przerwa w pracy ryskiej mennicy. Przerwa trwała do końca pierwszej ćwiartki XV wieku, kiedy to pojawiły się monety z przedstawieniem skrzyżowanych krzyża i pastorała i legendą MONETA RIGENSIS. Na ich awersie umieszczono imię arcybiskupa HANS (Jan VI Habundius Nason) i jego herb. Monety arcybiskupie następców Jana VI bito w Rydze do połowy XVI wieku.

Równolegle bito w Rydze monety mistrzów Zakonu Kawalerów Mieczowych. Pierwsze znane, to niedatowane artigi i szelągi Bernarda von der Borch (1471-1483). Monety mistrzów zakonnych mają z reguły na awersie ich herby rodowe na tle zakonnego krzyża, a na rewersie herb Rygi, mały - skrzyżowane klucze, lub średni - bramę miejską. Herb wielki - brama podtrzymywana przez lwy, pojawił się na monetach ryskich nieco później.
Bardzo ciekawe są wspólne emisje arcybiskupów i wielkich mistrzów zakonu. Na nich, na niskich nominałach, każdy ze współemitentów ma na "swojej" stronie monety swój herb rodowy i imię w legendzie. Na marce bitej przez arcybiskupa Kacpra Linde i mistrza Waltera II von Plettenberg, na awersie są ich półpostacie, a na rewersie Madonna z Dzieciątkiem. Ten rewers można by z powodzeniem wziąć za monetę węgierską. Podobieństwo jest uderzające.

Około połowy XVI wieku Inflanty (Livonia), a wraz z nimi i Ryga, stały się teatrem wojny o panowanie nad Bałtykiem. Takie aspiracje miały Rosja, Szwecja, Dania i oczywiście Polska wspólnie z Litwą. Poszerzeniem dostępu do morza były szczególnie zainteresowane Litwa i Rosja. Inflanty zagrożone przez Iwana Groźnego zwróciły sie o pomoc do Zygmunta Augusta i w roku 1559 oddały się pod opiekę Litwy. Ryga pozostała jednak wolnym miastem i od roku 1561 cieszyła się pełną samodzielnościa i samorządnością. Po rozwiązaniu Zakonu Kawalerów Mieczowych rada miejska uzyskała przewagę nad arcybiskupstwem i przejęła pełnię władzy. W roku 1563 uruchomiono emisję monet Wolnego Miasta Rygi, na których umieszczano po jednej stronie miejski herb mały, a po drugiej średni lub wielki. Trudno rozwikłać spory, którą stronę takiej monety należy uznać za awers - część numizmatyków przyjmuje, że awers jest tam gdzie zaczyna się legenda, inni uważają, że jest on po stronie z większym herbem.
Samodzielność wolnego miasta trwała niespełna 20 lat. Wobec rosnącego zagrożenia ze wschodu Ryga postanowiła oddać się w opiekę Polsce. Stefan Batory pozostawił miastu wiele swobód, między innymi prawo mennicze, ale narzucił polski system pieniężny - zreformowaną w roku 1580 nową stopę menniczą. Pierwsze ryskie monety Batorego mają datę 1581. W literaturze mozna natrafić na wzmianki o szelągu i trojaku z datą 1580, ale ich istnienie wydaje się wątpliwe ze względu na to, że Ryga przeszła pod zwierzchność Rzeczpospolitej dopiero w 1581 r. Monety ryskie bite na stopę polską za Batorego i Zygmunta III były pełnoprawnym pieniadzem w całej Rzeczpospolitej i cieszyły się uznaniem w krajach ościennych.


Jerzy Chałupski



Napisz komentarz

  • Wymagane pola są oznaczane *.

Jeśli masz problem z odczytaniem kodu, kliknij obrazek z kodem, aby wygenerować nowy kod.
Kod bezbieczeństwa: